Home » De zin en onzin van Marktwerking

De zin en onzin van Marktwerking

Wie praat over marktwerking, heeft het in de meeste gevallen over de invoering van marktwerking of juist het ontbreken ervan. Kennelijk zien wij in de invoering van marktwerking de oplossing voor een probleem, namelijk een tekort aan marktwerking.

De belofte van marktwerking

De zin en onzin van marktwerking

Marktwerking belooft door de invoering van vrije concurrentie minstens vier dingen. De eerste belofte is dat aanbieders zich genoodzaakt zien om efficiënter te gaan werken. Een verbetering van de efficiëntie belooft een verbetering van de kwaliteit van het geleverde product en een verlaging van de kostprijs. Vrije concurrentie belooft tevens een evenredige kans en vrije keuze voor aanbieders om deel te nemen aan de markt. Tot slot impliceert een gezonde markt een economische groei waar iedereen, dus ook de afnemer, baat bij heeft.

De oplossing van marktwerking

Uitgaande van de bovengenoemde voordelen lijkt de invoering van marktwerking oplossingen te bieden voor vele problemen. Als de kwaliteit of efficiëntie in een markt, bijvoorbeeld de gezondheidszorg, te laag is, kan vrije concurrentie uitkomst bieden. Want, onder de druk van concurrentie moeten aanbieders beter presteren. Zo is een vrije markt voor energie de oplossing voor de blijvend stijgende energiekosten, omdat aanbieders genoodzaakt worden hun interne processen te verbeteren onder de druk van concurrentie. Het openbaar vervoer, dat voor de aantrekkelijkheid om ervan gebruik te maken, te duur is, kan door de invoering van marktwerking aanzienlijk verbeterd worden. De goedkoopste aanbieder krijgt het tracé. Zelfs voor milieuschade, toegebracht door bedrijven, ontstaan volgens Coase door marktwerking oplossingen, omdat het onderling oplossen van problemen in de onderhandeling minder transactiekosten met zich meebrengt in verhouding tot een centraal gezochte oplossing door bijvoorbeeld een overheid.

De voorwaarden voor marktwerking

De ideale vrije markt bestaat uit een omgeving waarin aanbieders en afnemers beschikken over volledige informatie met betrekking tot prijzen en kwaliteiten. De markt is zodanig transparant dat een afnemer een rationele keuze kan maken op basis van de prijs/kwaliteit verhouding. Aanbieders kunnen hun aanbod vergelijken met dat van de concurrent en het aanbod afstemmen op de vraag en positioneren naast of tegen de concurrent. Er bestaan in deze markt geen toe- of uittredingsbarrières, waardoor er sprake is van vrije mededinging. Aan het verkrijgen van informatie en of het tot stand brengen van een overeenkomst zijn geen transactiekosten verbonden, zodat er een werkelijke vrije keuze bestaat voor de transactie.

De praktijk is weerbarstig

In werkelijkheid blijkt dit niet helemaal zo uit te pakken. Het openbaar vervoer kampt met slecht onderhouden bussen, de energieprijzen blijven stijgen en er is geen sprake van verlaging van de kosten in de zorg. We noemen dit marktfalen. De werking van de markt is niet optimaal en daarom moeten we die verbeteren. Het ideale marktmodel belooft immers dat deze problemen opgelost zullen worden.

Het is niet zo lastig om te bedenken dat de voorwaarden voor marktwerking in de ideale vorm worden geschonden. De reiziger met het openbaar vervoer neemt de bus die bij de halte stopt. De zieke komt, naar ik mag hopen, bij de dienstdoende arts en de energie blijft uit dezelfde kabel of leiding komen. Zaken die niet zo snel zullen veranderen. Het idee voor een marktplaats van openbaar vervoer aanbieders bij de bushalte gaat wat ver en het aanleggen van een concurrerend kabel- en leidingennet voor de energie ook. Eveneens lijkt me een marktplaats voor eerste hulp niet echt wenselijk. Wat dat betreft is de voorwaarde voor vrije toetreding in een markt niet echt houdbaar. Aanbieders zien dit ook en gebruiken deze toetredingsbarrière als strategisch concurrentievoordeel. Het vormt een bestaansrecht voor de NMA, die moet voorkomen dat dit marktfalen te grote proporties aanneemt.
Ook de transparantie laat te wensen over. Het is in de praktijk ondenkbaar om als zorgvragende via het systeem van de zorgverzekeringen een rationele keuze te maken voor een zorgaanbieder. De hoeveelheid te vergelijken informatie brengt zoveel inspanning met zich mee dat het praktisch onhaalbaar wordt om alles te vergelijken. Daarbij wordt het erg lastig om als leek de kwaliteitscriteria voor zorgaanbieders vast te stellen. In een ander voorbeeld is het vrijwel ondenkbaar om een ritje met het openbaar vervoer te vergelijken met een andere aanbieder omdat hij simpelweg op dat tracé niet rijdt.

De nadelen van marktwerking

Het invoeren van concurrentie betekent in veel gevallen het opvoeren van prijsdruk. Dat is gunstig totdat het ideale prijsniveau is bereikt. De onzichtbare hand van marktwerking zorgt ervoor dat de markt zich stabiliseert op dit punt.
Helaas blijkt in de praktijk de onzichtbare hand werkelijk onzichtbaar te zijn. Dat betekent dat prijzen onder het minimum van bestaansrecht kunnen dalen, waardoor aanbieders concessies gaan doen in de kwaliteit. Investeringsbeslissingen worden uitgesteld en gekwalificeerd personeel wordt minder snel aangetrokken of krijgt een minder gunstige beloning. Het omgekeerde gebeurt bij de topsalarissen, waar de markt dwingt tot enorm hoge beloningen, want dat is wat de markt ervoor biedt.
Op deze manier verzorgt marktwerking excuses voor bedrijfsmatige beslissingen die aan het geleverde product schade berokkenen, niets toevoegen of juist kostprijsverhogend werken. Zo produceert het concept van marktwerking schade aan haar eigen beloften. Het hangt er maar vanaf hoe de markt zich ontwikkelt en wie er in staat is om een significante invloed uit te oefenen, of de prijzen stijgen of dalen.

Het effect van marktwerking

Het idee van een vrije markt introduceert een “soll situatie”, zoals de werkelijkheid zou moeten zijn, die nagestreefd moet worden om de voordelen ervan te behalen. Dat die situatie is gebaseerd op een ideale wereld, die in de praktijk zelden of nooit behaald kan worden, blijft veelal onderbelicht. Het resultaat is dat mensen, met alle goede bedoelingen van dien, deze ideale voorstelling van zaken blijven nastreven en daarom altijd vinden dat het beter kan. Paradoxaal genoeg is het juist het gebrek van marktwerking, de onhaalbaarheid, dat het nastreven van marktwerking bevordert.

Is het dan een slecht idee?

Nee, de vrije markt is op zich een goed principe, het heeft ons immers ver gebracht. Echter de werking van het principe wordt meer bepaald door de “ist” situatie, zoals de werkelijkheid wordt aangetroffen, dan door de beloften van de “soll” situatie. Dat wat we op dit moment aantreffen in de werkelijke wereld en de grenzen die we daarin definiëren, bepalen het reëel haalbare effect van de invoering of de verbetering van marktwerking. Het is dus niet zozeer het concept van marktwerking, maar meer de omgeving waarin het concept wordt toegepast of het gewenste resultaat kan worden bereikt.
Het gevaar van het idee van marktwerking schuilt, zoals bij zoveel concepten, in de herhaalde toepassing ervan. Indien de praktijk heeft uitgewezen dat de markt faalt, dan zijn daar veelal aanwijsbare grondslagen voor, zoals bijvoorbeeld een omgeving waarin marktwerking wellicht niet het juiste instrument voor verbetering is. Het blijven nastreven van de ideale markt, de “soll” situatie, houdt dan te weinig rekening met de uitgangspositie, de “ist” situatie, waardoor het gedoemd is te mislukken.

Dit artikel werd ook geplaatst op www.sync.nl

One comment

  1. Hendrie Verwegen says:

    prima artikel, maar het geeft dus ook duidelijk aan waarom sommige dingen op de ene plek wel en op de andere plek niet werken. Bij “E” gaat het dus vooral om de “ist” situatie. En niet teveel “soll”.
    Ik begin na dit derde artikel van jouw hand te begrijpen wat je aantrekt bij “E”…….
    groet
    Hendrie

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *