In de uitzending
De salarissen in de top van het bedrijfsleven lijken geen plafond te kennen. Maar wat zijn de gevolgen van deze lucratieve overnames? Hoe kunnen we voorkomen dat Nederland een filiaal in de wereldeconomie wordt? In Netwerk beantwoorden drie oud- topmannen van grote Nederlandse bedrijven die vragen.

Bekijk de uitzending

Bron : Netwerk.tv (Maandag 3 september 20.26 uur Nederland 2)

Gerelateerde artikelen:

• NRC Handelsblad Huurlingen in de top gaan voor het grote geld
• Nu.nl Salarissen bedrijfsleven niet normaal meer
• Hoe ver reikt de macht van de aandeelhouder
• Aandeelhoudersactivisme, schadelijk of sentiment?
• Salarissen bedrijfsleven niet normaal meer

Ik was de gelukkige bezitter van een uitnodiging om mee te praten met één van de bestuurders over een goed ondernemersklimaat. Vol verwachting had ik mijn lijstje met verbeterpunten opgesteld en in het hoofd gepropt, maar het mocht niet baten. Één idee per persoon werd gegund om verder over te praten. Tja, en wat is dan je beste idee?

Gelukkig kwam ik snel genoeg bij zinnen om er toch iets uit te persen zoals “ondernemerschap is geen instrument om de economie mee te bevorderen“, maar dat bleek niet helemaal in het format te passen. Er moest namelijk een concreet idee uit de groep komen die de bestuurder later op de avond voor de televisiecamera kon presenteren als resultaat.

Mijn idee doet het niet zo goed op televisie. Werkelijk nadenken over wat we aan het doen zijn en waarom we reikhalzend kijken naar die ondernemers, die blijkbaar geen last hebben van terughoudendheid en angst, verkoopt niet zo goed. Dus werd het een idee over de verdeling van subsidies aan grote en kleine bedrijven. Voorgesteld werd om een vast percentage beschikbaar te stellen voor kleine bedrijven, zodat die niet altijd naast de subsidiepot grijpen. Dat verkoopt wel, toch?

Het is hetzelfde gebrek aan ondernemerschap (risicomijdend gedrag) dat ervoor zorgt dat deze avond werd vormgegeven als een mediaspektakel. Dat klinkt vreemd, want je zou juist zeggen dat ondernemers erg marktgericht denken en daardoor een grote verkooppresentatie houden en dat is wellicht ook zo. Maar het essentiële verschil is dat een ondernemer in veel gevallen niet gedreven wordt door angst en daardoor durft een echte dialoog aan te gaan met zijn omgeving. Hij heeft niet van tevoren alle kaders gezet (randvoorwaarden bepaald) en is daardoor in staat om open te staan voor nieuwe dingen en die te gebruiken voor zijn handelen. Hij hoeft daarom niet te doen alsof hij met zijn omgeving communiceert, want dat doet hij echt. Hij hoeft dan ook geen mediaspektakel op te zetten om de indruk te wekken dat hij communiceert.

De voorstelling die ik gisteravond heb mogen aanschouwen was een goed gepland programma waarvan de uitkomst vooraf vast stond. Die uitkomst was een goede presentatie op tv bij Knevel en Van de Brink. De inhoud deed er niet zoveel toe. Het is het zoveelste voorbeeld van een overheid die blijkbaar worstelt met de scheiding tussen de mensen en de bestuurders. Een scheiding die ze juist door dit gedrag in stand houdt. Het risico van een (of de angst voor een) slechte presentatie proberen ze te voorkomen door zoveel mogelijk met behulp van planning vast te stellen. Dat betekent stomweg dat er geen ruimte overblijft voor andere ideeën, maar daar ging het wel over, toch?

Massacommunicatie gebruiken om te beweren dat je persoonlijke communicatie pleegt werkt wel, maar vraagt een groot vertrouwen van de toeschouwers in de werkelijkheid van de televisiebeelden. Ik begrijp heel goed dat individuele interactie met alle leden van de bevolking wel een heel drukke agenda oplevert en dat hoeft ook helemaal niet. Er zijn nog vele varianten denkbaar waarin een overheid kan tonen dat zij zich bekommert over het wel en wee van de bevolking, maar deze vorm past veel te goed bij wat we gewend zijn en verandert daardoor niets. De oplossing ligt verscholen in de vraag waardoor de scheiding tussen mensen en bestuurders in stand wordt gehouden en niet in het tegendeel beweren.

Eigenlijk is er niets nieuws onder de zon. De algemene vergadering van aandeelhouders was altijd al het hoogste beslisorgaan in de onderneming.

De gang van zaken wordt toegeschreven aan het gedrag van activistische aandeelhouders. Dat zijn aandeelhouders, die hun mond opendoen met betrekking tot het te voeren beleid. Het verschil met andere aandeelhouders is daarmee gelijk duidelijk. De vraag is dus of bemoeienis van aandeelhouders met beleid en of strategie (veelal portfolio) gunstig of ongunstig is voor het resultaat van de onderneming en of de aandeelhouders.

Geen angelsaksen versus rijnlanders

Een klassieke tegenstelling op dit terrein vinden we bij de aanhangers van Rijnlandse en Angelsaksische manieren om ondernemingen te besturen. Kortweg gezegd legt het angelsaksische model de macht bij de aandeelhouders en het rijnlandse model niet. Het belichten van de tegenstellingen tussen deze twee modellen, biedt echter weinig soulaas voor het oplossen van de vraag naar schadelijkheid.
Oplossingen kunnen wel worden gevonden in de overeenkomsten tussen de voor en tegenstanders van aandeelhoudersmacht. Welke intenties, belangen en consequenties hebben deze mensen voor ogen, die hun overtuigingen vormgeven?

Beide partijen argumenteren over de levensvatbaarheid van de onderneming. Tegenwoordig wordt dat bijna gelijk gesteld aan de hoeveelheid geld die er wordt verdiend, dus eigenlijk gaat het dispuut over de wijze waarop geld verdiend kan worden. Daarnaast debatteren de partijen over de zeggenschap binnen de onderneming. Het gaat over de vraag wie er in staat is om te bepalen wat de goede strategie is, aandeelhouders of bestuur. Logischerwijze zou de macht moeten liggen bij degene die het beste in staat is om de koers te bepalen. De vraag wordt: “Wie is het beste in staat om geld te verdienen?”

Wat hieruit blijkt is dat de vraag zich afspeelt op typisch angelsaksisch terrein. Het gaat over geld en macht. Dat betekent dat de rijnlanders nu met 1-0 achterstaan. Het geeft ook gelijk aan wat er in het geding is en maakt de discussie veel helderder.

Hetzelfde doen betekent hetzelfde krijgen

Deze ontwikkeling, naar sterkere angelsaksische invloed hebben de bestuurders zelf in de hand gewerkt, omdat zij zich van dezelfde methoden zijn gaan bedienen als de nu veronderstelde boosdoeners, in de vorm van aandeelhouders. Indien dezelfde uitgangspunten worden gehanteerd, meer macht, meer geld en meer aandeelhouderswaarde, wordt het spel gespeeld dat de machtigste, uitgedrukt in geld, zal winnen. Als daarbij de vakinhoudelijke kennis hetzelfde is als bij de tegenstrevers, ligt het in de lijn der verwachting dat de invloed van het kapitaal blijft toenemen.

De angelsaksen versus rijnlanders vergelijking zijn we ruimschoots voorbij. Zo kan er nu wel gezegd worden dat de andere belangen ook nagestreefd dienen te worden, maar als dat uit de daden niet blijkt wordt het ongeloofwaardig en klinkt het als sentiment. Rijnlandse argumenten worden gebruikt met angelsaksische motieven en dienen daardoor hetzelfde doel. Deze hele discussie heeft weinig met goed ondernemerschap van doen, maar meer betrekking op het machtsvraagstuk.

Schadelijk?

Of deze ontwikkeling schadelijk is hangt helemaal af van de “wie” vraag. Voor bestuurders is het geen schadelijke ontwikkeling. Die krijgen exact waar ze om vragen. Ze worden afgerekend op prestatie in aandeelhouderswaarde, krijgen daar flink voor beloond en bij disfunctioneren krijgen ze de zak. Voor aandeelhouders, éénzijdig bekeken, zal het ook niet slecht zijn. Hun belangen worden prima gediend, als het ze tenminste om geld te doen is.

Het meest merkwaardige in de hele discussie is dat de levensvatbaarheid van de onderneming, uitgedrukt in het product of de dienst die zij levert, zo goed als niet aan de orde komt. Die wordt verondersteld wel in orde te zijn.

Voor ondernemingen maak ik me meer zorgen, want deze zucht naar geld werkt onvermijdelijk door in de volledige onderneming. Het nastreven van eigenbelang wordt beloond met een topsalaris of aandeelhouderswaarde en dient als voorbeeld voor goed gedrag. Medewerkers in de organisatie volgen de trend, al of niet gesteund door prestatiebeloning en de klant wordt, net als de onderneming, steeds vaker gezien als object om geld aan te verdienen. Klanten ervaren deze ontwikkelingen als vervreemding en verlies van contact omdat er na verloop van tijd geen sprake meer is van een relatie, maar van een contract.
Indien aandeelhouderswaarde zou worden gerelateerd aan een gezonde onderneming, zou dit ook niet best zijn voor aandeelhouders en bestuurders, maar die link blijft veelal onderbelicht.

Waarom laait de commotie over aandeelhouders nu op?

Dit soort ontwikkelingen kent een exponentieel karakter. Naarmate de ontwikkeling vordert, groeit hij sneller, totdat ergens in het systeem een radertje knapt. We zijn nog niet zover, maar deze onrust omtrent de activistische aandeelhouders, is naast toenemende klantontevredenheid en vervreemding van de werkvloer wederom een duidelijk signaal. Het signaal wordt nu afgegeven omdat voorstanders van het angelsaksische systeem nu zelf de nadelen ondervinden van het eigen streven. Het wachten is op de ontwaking uit de droom van de grenzeloze mogelijkheden.

Ongezond en sentiment

Mijn antwoord op deze vraag is tweeledig en beide positief: Ja, aandeelhoudersactivisme is schadelijk, want een korte termijn filosofie op een lange termijn investering maakt ondernemingen angstig en vleugellam. En Ja, de kritiek op de activistische aandeelhouders kan vaak worden gezien als sentiment omdat het als drogreden wordt opgevoerd. Goed onderbouwde kritieken, die niet een éénzijdig belang vertegenwoordigen en geen superieure kennis- of machtsclaim doen daargelaten.

Zou de ondernemingsraad het idee dat de markt het hoge salaris legitimeert niet willen onderschrijven? Zou het zo zijn dat er in het bedrijf een andere gedachte heerst over de topprestatie van de directeur? Zou het zo zijn dat de werknemers bij goed bestuur daar geen goede beloning voor over hebben?

Het lijkt erop dat de NCD deze vragen met een volmondig ja moet beantwoorden. Zij hechten aan het belang van hun leden en dat zijn de directeuren. Het is echter wel een beetje kortzichtig gedacht, want de veronderstelde scheiding tussen de directeur en haar werknemers hoeft er helemaal niet te zijn. Ik ontken niet dat hij er in veel gevallen wel is, maar dat heeft dan weer betrekking op de positie die de directeur zichzelf aanmeet.

Als er sprake is van zo’n scheiding, dan is het inderdaad voor de hoogte van het salaris van de directeur niet zo’n goed idee om de ondernemingsraad daarover te laten meepraten. Dat is ook precies wat het kabinet met de maatregel voor ogen heeft; die topsalarissen moeten beperkt worden. Het kabinet hanteert kennelijk dezelfde veronderstellingen als de NCD. Het zegt erg veel over de ideeën die onze bestuurders er heden op nahouden.