Ik moet toegeven dat besluitvorming in een democratie erg traag werkt. Er zijn veel standpunten en belangen die moeten worden afgewogen en soms kom je daar gewoon niet uit. We zien dat nu gebeuren rond het ontslagrecht en dat is slechts een voorbeeld. Die vertragende werking van het vergaderen kan doorbroken worden als ergens een doorzettingsmacht wordt gevestigd. Diezelfde vraag om doorzettingsmacht kom ik regelmatig tegen als bestuurders hun voorstellen er niet door krijgen. De achterliggende gedachte is dat als de gemeenschap er niet uitkomt, dan zal er iemand moeten beslissen.

Een betere vorm van polarisatie is bijna niet voor te stellen. De standpunten moeten op de spits gedreven worden om de tegenstelling met anderen in het geding te benadrukken. Krachtige taal en spitsvondige oneliners horen daarbij, vooral om het beeld te scheppen van een sterke leider, die doorzettingsmacht waardig zou zijn. Sommige onderwerpen lenen zich daar heel goed voor en dat zijn dan ook de onderwerpen die door deze lieden direct worden aangegrepen om zichzelf op te profileren.

De nadelen van de democratie, zoals de traagheid en het kostbare ambtenaren apparaat spelen een belangrijke rol in het debat, want de beweging met doorzettingsmacht heeft daar geen last van. Die kan snel en efficiënt beslissen en dan kan er eindelijk iets veranderen. Het doordrukken van oplossingen waarover grote verdeeldheid bestaat, behoort tot de mogelijkheden van de beweging.

Het beeld dat wordt geschetst plakt het stigma van traagheid op en vergeet de voordelen van onze democratie. Het vergeet dat wij ons nog niet zo lang geleden hebben bevrijd van een beweging die het niet zo hoog op had met afwijkende bevolkingsgroepen en die derhalve preventief ruimde. Dit beeld laat de gedachte los dat iedereen, niet alleen een recht van spreken maar ook een recht van bestaan heeft en dat wij destijds met elkaar hebben afgesproken dat wij hoe dan ook deze rechten zouden koesteren. Hoe dat zich verhoudt met de liberale beginselen vraag ik mij af, maar volgens mij past dat niet meer.

Het merkwaardig fenomeen doet zich voor dat deze bewegingen (in oprichting) juist gebruik maken van het democratische stelsel (kiesrecht, stemmen winnen) om een democratisch beginsel onderuit te halen. Het argument is snelheid en éénduidigheid. Vooruitgang ten koste van democratie. Vrijheid ten koste van vrijheid, de vraag is alleen van wie?

Dit alles wordt mogelijk gemaakt door een regeringsbeleid dat bestaande onvrede in de samenleving niet voldoende snel of éénduidig oppakt. Dat schept ruimte voor bewegingen op links en rechts om de zaak te polariseren. Hoezeer Wijffels ook een megaprestatie heeft geleverd om deze coalitie te smeden, het blijft een coalitie van verdeeldheid. Dat is in vele opzichten goed, omdat alle belangen worden vertegenwoordigd, maar het maakt haar ook traag en zeker niet éénduidig. Exact de beginselen waar de nieuwbakken bewegingen op zinspelen.

verwant bericht:  Doekle Terpstra in Trouw

Het valt niet mee om in een tijd waarin “mannetjesmaken” met behulp van spindoctors de gebruikelijke politieke activiteit is om ook nog een partij bij elkaar te houden. Die twee zaken lijken strijdig met elkaar. Het mannetjesmaken gaat over één individuele politicus en de partij bij elkaar houden gaat over een gedeelde visie. Om op te klimmen in de politiek moet op één of andere manier een verschil gemaakt worden, maar om volgelingen te krijgen moet uw verschil hetzelfde zijn als bij de volgelingen.

Dit levert een strijd op waar klaarblijkelijk de politieke partijen vooral intern mee worstelen. In enkele gevallen wordt het democratisch gehalte binnen de partij in twijfel getrokken en in andere gevallen beroepen de politici zich op vrijheid van meningsuiting.

Democratie staat voor vrijheid, dat is een groot goed. Het probleem alleen is dat vrijheid ophoudt waar een ander zijn vrijheid begint. Zodra aan die grens wordt gemorreld, komt u ongetwijfeld in een territoriumstrijd terecht, die moet gaan uitwijzen waar uw vrijheid wordt beperkt. Er bestaat per definitie niet zoiets als onbeperkte vrijheid, want er zal altijd een grens zijn. In de democratie kennen we dat probleem ook, want de ultieme democratie betekent dat alle belanghebbenden worden gehoord en iedere mening telt, maar dat blijkt in de praktijk een onhaalbare kaart te zijn. Hierdoor heeft zich een systeem ontwikkelt dat wij nu kennen als het parlementaire stelsel, waarin volksvertegenwoordigers worden gekozen, die als het goed is de stem van het volk vertegenwoordigen.

Dit is juist waar het nu spaakloopt, want het nastreven van vrijheid kan op vele manieren worden geïnterpreteerd. Het bevat bijvoorbeeld ook het nastreven van de eigen vrijheid, waardoor het programma van de politieke partij en de stemmen die worden vertegenwoordigt naar de achtergrond verschuiven. Het verbaast mij daarom niet dat politieke partijen op een zeker moment reageren met uitzetting van dissidenten omdat zij in de ogen van de partij schade berokkenen aan de partij. Ik vraag me ook werkelijk af hoe iemand die niet in staat is om de idealen van de partij te vertegenwoordigen wel in staat zou kunnen zijn om de belangen van het volk te vertegenwoordigen.

De democratie staat onder druk. Dat is geen nieuwe ontwikkeling, maar juist een ontwikkeling die langzaam insluipt. Het individu, het gezicht van de partij, vormt een imago waar mensen zich al of niet mee kunnen verbinden. Door de ontwikkeling naar individualisering, vrijheid voor het individu, wordt dit imago stelselmatig belangrijker ten opzichte van de inhoud. Een belangrijke maat is de hoeveelheid media aandacht die een politicus weet te verwerven. Aandacht die kan worden gescoord door te spreken over gevoelige punten zoals bijvoorbeeld het integratiebeleid. Hoe heftiger de uitspraak, hoe meer aandacht is de regel, getuige Wilders met zijn “knettergek” betiteling van collega’s.

Het nadeel van die ontwikkeling wordt nu duidelijker zichtbaar: Het ondermijnt sociale samenhang, ofwel het idee van de deelnemers dat de partij een partij is die ergens voor staat en waar je bij wilt horen. Het bijzondere gegeven doet zich voor dat dit niet alleen het geval is bij de liberalen, maar ook bij de sociale partijen. Als partijbestuurders niet willen dat hun club uit elkaar valt, zullen ze moeten waken voor te grote eigen agenda’s in de partij. Dan maar even iets minder vrijheid.