De dag dat de dollar valt… (update)
maandag 14 januari 2008 21:00 Nederland 2

Wat hebben topmodel Gisele Bündchen en blingrapper Jay-Z gemeen met megabeleggers als Jim Rogers en politici in Iran, Koeweit, Irak, Qatar en China? Twijfels over de dollar en een voorkeur voor de euro. Waarom? Voortschrijdend inzicht in het op handen zijnde drama getiteld: ‘de Dag dat de Dollar valt’. Die oorspronkelijk in november 2005 uitgezonden ‘preconstructie’ is zo langzamerhand waarheid aan het worden. Alle reden voor herhaling, in licht aangepaste vorm.

Leven we op een zeepbel? Kan de zwaar in de schulden geraakte Amerikaanse economie instorten en ons, Europeanen, meesleuren in een vrije val? Zijn de dagen van de dollar als wereldmunt geteld? En hoe realistisch is de angst voor een recessie zoals die van 1929?
 
In deze veelgevraagde update van de moderne klassieker ‘De Dag dat de Dollar valt’ wordt het doemscenario uitgewerkt dat de Amerikaanse economie instort, een optie die het afgelopen jaar door huizen- en kredietcrisis een stuk dichterbij lijkt gekomen.

Zie voor meer info en links de website van VPRO’s Tegenlicht.
Bekijk hier de volledige uitzending van 2005.
Bekijk hier de uitzending van 14 januari 2008

Naast de gebruikelijke hot issues zoals het ontslagrecht, veiligheid en integratie was er één vraagsteller die zijn eigen persoonlijke situatie voor het voetlicht bracht en daarbij de constatering deed dat “de goede economie” naar zijn inzicht aan hem voorbij ging, want hij merkte daar maar bijzonder weinig van. De man bestuurde 5 dagen in de week een taxi en deed in de weekenden hovenierswerk, wat naar eigen zeggen noodzakelijk was om zijn gezin te kunnen onderhouden.

Er volgde een uitvoerig antwoord. Met rationele overwegingen en verklaringen, waarom het gevoerde beleid het juiste beleid is, werd de vraagsteller gepareerd. De man bleef uiteraard stil, want tegen zoveel verbaal geweld is niemand opgewassen. Ik heb daarop nog een poging gewaagd om uit te leggen wat ik zag gebeuren, maar ook dat werd uitvoerig rechtgesproken door onze volksvertegenwoordiger.

Ik zie het niet vaak zo live voor mijn ogen voltrekken en zelden ben ik erbij betrokken, maar dit was een prachtig voorbeeld van hoe politici verbinding met de samenleving verliezen. Hier kan geen 100 dagen show meer tegenop. In plaats van enige betrokkenheid, begrip of compassie werd een verklaring gegeven die het grote gelijk rechtspreekt. Het verschil tussen de realiteit daarbuiten en het denken over die realiteit daarbinnen werd met behulp van rationaliseren en overtuigen weggemaakt.

De poging die deze man onderneemt om aan te geven dat hij niet zoveel baat heeft bij het gevoerde beleid, wordt niet gezien als een nuttig signaal vanuit de samenleving waar iets mee gedaan zou kunnen worden, maar als een kritiek die gepareerd moet worden, om het beleid overeind te houden. In termen van debat heeft onze politicus beslist gewonnen, maar in termen van verbinding en of volksvertegenwoordiging heeft hij een kans gemist. De politicus kiest voor de strategie van rationaliseren en overtuigen, die in de tweede kamer overigens heel goed werkt, maar in deze context geen recht doet aan de individuele beleving van één burger. Hoe kan immers iemand die het nadeel ervaart overtuigd worden van de voordelen van beleid?

De scheiding tussen witte boorden en blauwe boorden, denkers en doeners, managers en medewerkers, bestuurders en burgers is een rechtstreeks gevolg van het denken voor anderen. Denken dat het mogelijk is om te bepalen wat goed is voor een ander, zonder die ander te vragen of hij er ook zo over denkt. In veel gevallen wordt daarbij bedacht dat die ander nog niet zo goed weet wat goed voor hem is, maar dat hij met behulp van goede communicatie, marketing, branding, spinnen, overtuigen en of dwang wel te overtuigen is. Soms lukt dat, maar in veel gevallen ook niet. Of het lukt hangt af van de relatie, die mede door dit gedrag wordt vormgegeven.

Uit de film “The Usual Suspect” komt de uitspraak dat de beste truc van de duivel is geweest om iedereen wijs te maken dat hij niet bestaat. Even daarover nadenken levert al snel de gedachte op dat niemand beducht zal zijn op de invloed van iemand die niet bestaat. Als we dan de duivel synoniem stellen voor kwade wil, dan kan dat betekenen dat niemand beducht is op kwade wil van iets dat niet bestaat.

De houder van onzichtbare macht bestaat ook niet, tenminste niet in beeld. We kunnen er ons geen voorstelling van maken en het is geen persoon van vlees en bloed. Vaak handelt het om een institutie zoals bijvoorbeeld “de wetgever” of  “de overheid”, die we een objectieve waarheid toekennen. Maar ook geloofs- en andere overtuigingen vallen onder de onzichtbare macht, want ook daarin zijn buiten de predikers, die namens die macht spreken, geen verantwoordelijken aan te wijzen.

Het missen van die verantwoordelijke persoon maakt het zo moeilijk om de macht ter discussie te stellen. Het is niet mogelijk om de verantwoordelijke aan te spreken of de geloofwaardigheid van hem of haar ter discussie te stellen. In sommige gevallen levert de poging daartoe al voldoende spanning op om een reëel gevecht te beginnen.

Onzichtbare macht bestaat dus wel, maar leeft voornamelijk in de mensen zelf. Het is, zoals Herman Finkers het gisteravond bij Pauw en Witteman zo mooi omschreef, de verklaring voor zoveel onverklaarbare dingen. Het geloof, de humor en de kunst geven vorm aan die dingen, die in de dagelijkse waan van de dag niet verklaard zouden kunnen worden.

De stelling dat de mate van onzichtbaarheid de macht bepaalt, lijkt houdbaar als we kijken naar de vele voorbeelden van gevechten die als onderwerp een overtuiging in zich dragen. Voor de deelnemers aan dat gevecht staat er veel op het spel, namelijk datgene wat ze als gewoon en normaal beschouwen. Voor een buitenstaander lijkt het nergens over te gaan.

Wat is eigenlijk gewoon?

Scott Adams (Dilbert) beweerde dat managers promotie krijgen omdat ze hoger in de organisatie minder schade kunnen aanrichten. Zo’n uitspraak veroorzaakt bij mij een grijns op mijn gezicht, want hij heeft niet helemaal ongelijk. We kennen het nadeel van de beste verkoper promoveren tot leider. U raakt een goede verkoper kwijt en krijgt er een slechte leider voor terug.

Joep Schrijvers introduceerde het begrip “braaftaal” en Nietzsche zette zich af tegen de predikers van braafheid in de zin van aangepast gedrag. Waar Joep bedoelde dat braaftaal wordt gebruikt om niet te kwetsen en derhalve de zaken niet bij naam en toenaam te benoemen, zie ik de overeenkomst met Nietzsche als aangepast gedrag, braafheid. Nietzsche zelf was helemaal niet braaf en werd door zijn toenmalige omgeving niet echt gewaardeerd.

Dat principe geldt nog steeds. Wie zich niet aanpast aan de grootste gemene deler, zal weinig waardering ontvangen van de gemeenschap. Het is het principe dat bepaalt dat de meest aangepaste, de meeste waardering ontvangt en uiteindelijk geselecteerd zal worden voor een voorname positie. Dit selectie mechanisme zorgt ervoor dat er geen vreemde geluiden vanuit de top waargenomen kunnen worden, want het zijn immers de personen die al bewezen hebben dat ze het gewenste gedrag zich eigen hebben gemaakt.

In het streven naar gelijkheid is iedereen gelijk en de meest gelijke, het beste voorbeeld, mag ons leiden. Dit heeft mede tot gevolg dat afwijkend gedrag in een vroegtijdig stadium (voordat de top is bereikt), ervoor zal zorgen dat u niet meer in aanmerking komt voor een voorbeeldfunctie. U wordt minder gelijk en weggeselecteerd. Het verschijnsel van het vierkantje tussen de rondjes. Wie niet meedoet mag vertrekken.

Dit betekent dat ons systeem zo is ingericht dat de best aangepasten worden geselecteerd voor topposities. Het maakt niet uit of dat om politiek, organisaties of andere vormen van vereniging gaat, het principe blijft hetzelfde. De topposities worden daardoor bezet door aangepaste mensen, waarvan niet meer mag worden verwacht dan het gedrag dat ze in die positie heeft gebracht. Het risico voor deze mensen is ook groot, want het zorgvuldig opgebouwde imago van braafheid, kan door één misser worden afgebroken.

Wie nu dit betoog ziet als een aanklacht tegen topmensen heeft de essentie nog niet helemaal begrepen. Het zijn namelijk de mensen, die de grote gemeenschap heeft geselecteerd en het beste vertegenwoordigen wat de grote gemeenschap wil. Zij hebben zich dat gedrag eigen gemaakt, dat door de gemeenschap het beste wordt gewaardeerd en kunnen zodoende klimmen op de ladder. We kiezen nog altijd zelf onze leider(s), ook al lijkt dat soms anders.

Het is braafheid zelf als grondslag waarop wij kiezen voor brave types als leiders en zodoende een ijzersterk mechanisme vormt om een gegeven situatie te handhaven. Het is niet braaf om deze brave types het weinig vernieuwende gedrag aan te rekenen, want dat is nu net de grond waarop ze werden verkozen.

U zult mij vragen hoe het dan mogelijk is dat, om een voorbeeld te noemen, topbestuurders zichzelf een (veel te riante) beloning toekennen. Dan antwoord ik: “Dat past heel goed in een systeem waarin veel verdienen wordt gezien als gewenst gedrag”.

Wie is er machtig genoeg om het anders te (willen en durven) doen?

Lange historie

Nederland kent een lange historie van aandeelhouders, die aanving bij de VOC. In 1602 was dat het eerste bedrijf dat aandelen uitgaf. Per reis kon iedereen met wat geld deelnemen in de opbrengst en veel mensen deden dat ook. Het bestuur van de onderneming bestond uit de Heeren XVII, zeventien afgevaardigden van de zes deelnemende steden.

In 1971 werd de Structuurwet (pdf) ingevoerd die de rechten en plichten van de structuur NV’s aan de beurs regelde. Deze wet beschreef de toenmalige situatie en veranderde eigenlijk weinig aan die situatie. Deze wet regelt onder andere de bij ons bekende structuur met een Raad van bestuur, een Raad van Commissarissen en de onderlinge verhoudingen. Als Nederlanders wijken we daarmee af van de Britten en de Amerikanen, die slechts één board of directors kennen, waarin overigens wel executive en non-executive members vertegenwoordigd zijn.

Van oorsprong rust er geen macht bij de aandeelhouders. Hier is pas vrij recent verandering in gekomen. Vanaf de jaren 80 is er een ontwikkeling gaande, met name door de toenemende invloed van Angelsaksisch management, die vraagt om meer invloed van aandeelhouders.
Ook het belang van de financiële markten nam sterk toe. Waar eerder de beurs slechts een plaats was om een belang in een onderneming te verhandelen, werd het een markt op zich. Verschillende partijen zagen de kans om met aandelen te speculeren op basis van een koersstijging of daling. In 1978 kwam daar de handel in opties bij, zodat ook aan bedrijven die dalen in waarde verdiend kan worden. Nu kennen we zoveel verschillende varianten van handel in geld, dat het volstaat om hier te melden dat het een industrie op zich geworden is.

Dutch Discount

De Amsterdamse effectenbeurs wenste rond 1990 interessanter te worden voor buitenlandse investeerders. Er was sprake een Dutch Discount die verwees naar het autonome recht van Nederlandse ondernemingsbesturen om te doen en laten wat in het belang was van de onderneming.

In 1997 werd het verdrag van Maastricht gesloten dat de vrijheid van kapitaalstromen in Europa regelde. Onze ondernemingen met hun vrij autonome besturen, waren niet overeenkomstig dit verdrag georganiseerd en de roep om de afbraak van beschermingsconstructies verhevigde. Er werden vragen gesteld over preferente aandelen, certificaten van aandelen en de bijbehorende administratiekantoren die de certificaten uitgaven.
In hetzelfde jaar deed de Commissie Peters haar 40 aanbevelingen, maar die werden door de besturen van de ondernemingen slechts ten dele opgevolgd. Juist de paragrafen die iets met de autonomie van bestuur te maken hadden, landden niet in de ondernemingen.

Autonomie

Er veranderde maar weinig aan de autonomie van de bestuurders, totdat de boekhoudschandalen van Enron, Worldcom en ons eigen Ahold in combinatie met het bekend worden van de beloningen van topbestuurders meer vragen gingen opwerpen met betrekking tot goed ondernemingsbestuur. Deze zaken waren voldoende aanleiding om de Commissie Tabaksblat een code te laten opstellen voor Corporate Governance. De code is gebaseerd op transparantie in de jaarrekening en meer verantwoording afleggen aan de aandeelhouders. Hetgeen volledig in lijn was met de wensen van beleggers en de effectenbeurs. De code Tabaksblat werd bekrachtigd door de wijziging van de structuurwet in 2004 en hanteert een Pas-toe-of-leg-uit-principe, dat ervoor zorgt dat besturen die de code (op punten) niet volgen, daar een goed verhaal bij moeten hebben.

Een belangrijk detail, waarin de wet niet echt duidelijkheid verschaft is het eigendomsrecht van de onderneming. Tabaksblat gaat uit van het gegeven dat de aandeelhouders ook eigenaar zijn, maar Peter Wakkie (bestuurder bij Ahold en jurist) claimt dat een structuur NV een zelfstandige rechtspersoon is, zonder eigenaren.

Bij belangrijke beslissingen moet het bestuur die voorleggen aan de aandeelhouders, maar daarbij blijft de vraag openstaan wat belangrijk is. Een mooi voorbeeld daarvan was de verkoop van La Salle door ABN-Amro, waar de Ondernemingskamer beslist dat het een belangrijke beslissing is en het hooggerechtshof die beslissing vernietigt vanwege rechtsonzekerheid.

Machtsstrijd

Wat begonnen is om de vraag naar transparantie en controleerbaarheid, ontaardt nu in een machtsstrijd om het ondernemingsbestuur. We zagen bij Stork twee hedgefunds voorbij komen, die een situatie hebben ingeluid die nog steeds geen oplossing heeft gevonden. En we zien ABN AMRO waarbij een bestuur volledig machteloos staat toe te kijken hoe de verschillende aandeelhouders de strijd over hun rug beslechten. Het bestuur van ABN AMRO had de overeenkomst met Barclays bij wijze van spreken al rond, maar heeft nu noodgedwongen zelfs de voorkeur voor Barclays laten vallen omdat Fortis een beter bod doet.

De inzet voor de aandeelhouders lijkt hoog, want het gaat over miljarden verschil, maar per saldo is het nul, want de extra gecreëerde aandeelhouderswaarde moet opgebracht worden door aandeelhouders. Vestzak broekzak, lijkt mij. Bovendien zal de grote verscheidenheid in aandeelhouders en beleggingsstrategie blijven zorgen voor verdeeldheid onder aandeelhouders.

Eigenbelang

Het te verwachten patroon doet zich voor dat ook aandeelhouders gestuurd worden door eigenbelang. De haalbare koerswinst is de leidraad voor een beslissing omtrent fusie of splitsing. Dat heeft weinig te maken met goed ondernemingsbestuur, transparantie of toezicht, maar alleen met de winst voor de financiële spelers. Dit eigenbelang zit helaas aan het einde van de keten, zodat er geen toezichthouders meer zijn op aandeelhouders. Indien we bang zijn voor ongeremd eigenbelang, dan hebben we nu een risico gecreëerd dat niet meer in de hand te houden is.

Dit artikel verscheen ook op www.sync.nl

Gerelateerde artikelen

• uitverkoop nederlandse bedrijven bij netwerk
• aandeelhoudersactivisme schadelijk of sentiment?

“Het zal je maar gezegd worden”, dacht ik. Tegelijk bekroop mij de gedachte dat er veel mensen zijn die betaald worden om te liegen. Een voorbeeld ken ik uit een campingvoorschrift, waarin de medewerkers worden geïnstrueerd om altijd te zeggen dat zij eventuele achtergebleven voorwerpen op de camping niet hebben gevonden. Dit om te voorkomen dat de campinghouder aangesproken wordt op het verlies. Evenzo zijn gebruikte materialen bij verkoop altijd waardevoller dan bij inkoop, advocaten gespecialiseerd in de feiten en van commerciële boodschappen weten we dat de minder waardevolle kwaliteiten van het product maar zelden worden geadverteerd.

Toch vond ik de verheven stem, die in niet mis te verstane bewoordingen de spreker uitmaakte voor leugenaar een opmerkelijk voorval. Ik maak het nog niet vaak mee dat iemand zo expliciet in het openbaar wordt aangesproken op zijn integriteit. Ik had ook niet graag in zijn schoenen willen staan.

We kennen allemaal “het leugentje om bestwil”. Dat is bedoeld om een zeker gedrag te bewerkstelligen bij anderen, maar omdat we weten dat die ander daar uiteindelijk beter vanaf zal komen, is dat geoorloofd. Dit schept een grijs gebied, waarin liegen eigenlijk geen liegen is, maar de waarheid net even iets anders belichten, zodat de resultaten wenselijker worden. We weten dat dit gebeurt en maken daar ook geen stennis om, want zo gaat dat nu éénmaal.

Aangesproken worden op leugenachtig gedrag is heel naar. Het stelt direct de geloofwaardigheid aan de orde, die erg noodzakelijk is om het verhaal kracht bij te zetten. Kortweg gezegd: Zonder geloofwaardigheid kan er niet gelogen worden. Premier Balkenende wist dit ook, toen hij in zijn radiodebat tegen zijn opponent zei dat hij draaide. Paradoxaal genoeg zijn het dus de meest geloofwaardige mensen die een verhaal naar hun idee kunnen bijstellen, maar hoe meer ze daar gebruik van maken, des te kleiner wordt dezelfde geloofwaardigheid.

Aantoonbaar betrapt worden op leugens is dodelijk voor de reputatie, maar wie in staat is om waarheid te maken heeft de macht.