Nederland zit (al jaren) in de ontkenningsfase. We zijn van een spaarzaam ijverig volkje verworden tot aan geld verslaafde consumentisten met een heilig geloof in economie (lees “vrije markt”). Een weg terug is er niet, tenminste zo lijkt het, of zou Rob hier een aanleiding geven tot nadenken? We reageren al jaren niet meer op “zachte signalen”, want die zijn niet uit te drukken in cijfers, maar wellicht worden ze nu iets harder. Ik hoop met hem mee.

Dat zei prof. Arnold Heertje vandaag in het AD. Auteurs zoals Keynes (De algemene theorie over werkgelegenheid, rente en geld), Shumpeter (verschrikkelijke vereenvoudiging en creatieve destructie) en Stuart Mill (causaliteit en het grootste geluksprincipe) verdwijnen naar de achtergrond in het lesprogramma, omdat wij onze scholieren liever iets bijbrengen over schaarste, markt en ruil. Aangevoerd door stevig verankerde posities, zoals het Centraal Planbureau, wordt het zo goed als zeker doorgevoerd in de lesprogramma’s, waardoor de variatie, die nodig is om zelf een oordeel te kunnen vellen, bij scholieren verdwijnt.

Dit is tekenend voor de ontwikkeling waar we nu met z’n allen middenin zitten. Er is sprake van een politieke selectie, die op vele  fronten wordt ondersteund en doorgevoerd. Geluiden die de strategie niet onderbouwen, zoals in dit geval lesmaterialen, worden weggeorganiseerd door zittende regenten. Die techniek is ouder dan de weg naar Rome, want ook Socrates werd ter dood veroordeeld, omdat hij zijn leerlingen kritisch leerde denken, en dit lijkt sterk op hetzelfde fenomeen.

Adam Smith gaat door voor de grondlegger van het liberalisme. Hij was van mening dat het nastreven van het eigen individuele belang in het grootste maatschappelijk belang zou resulteren; De vrije markt, die wordt gereguleerd door de onzichtbare hand.  Ik denk dat de huidige kredietcrisis, waarin banken slechts kunnen overleven omdat ze zijn aangesloten op een overheidsinfuus, aantoont dat die vrije markt het niet altijd kan oplossen, laat staan regeren. Er valt dus wel degelijk iets op af te dingen.

Het geloof in de marktwerking, dat wij sinds de jaren 90 stelselmatig aan het uitbouwen zijn, leidt ertoe dat wij nu, zodra ergens het predicaat “te duur” op geplakt wordt, marktwerking aandragen als oplossing voor het probleem. Kijk naar de zorg, het openbaar vervoer en de nutsbedrijven en u ziet het proces zich voltrekken. Er zijn wel mensen die tegensputteren, maar die vormen een steeds kleinere minderheid, want we onderwijzen het op scholen als dé oplossing, zodat de meerderheid vanzelf groeit.

Zo ziet u hoe een idee over hoe de wereld georganiseerd zou moeten zijn, zich verankert in de samenleving. Het gaat rondzingen en versterkt zichzelf. Gelukkig weten we vanuit de natuur, dat een proces dat zichzelf alleen versterkt  zonder in balans te komen, zichzelf ook vernietigt (crisis?). Ik durf niet te zeggen waar het zal eindigen, maar ik weet wel dat er meer op aarde is, dan Marktwerking.

Ik zal me daarom niet beperken in dit artikel met het voor de zoveelste keer onderuithalen van het geloof waar de marktwerking filosofie op is gebaseerd. Daarbij benoem ik het marktdenken bewust als een geloof, omdat het net zozeer uit de onderbuik komt als de andere vormen van denken. Wellicht huist er bij de marktdenkers ook een vorm van gevoel.

Het begon ooit met het simpele vraag en aanbod principe, dat de markt definieert. Zolang dat niet door vele omgevingsfactoren wordt verstoord, iedereen gelijke informatie en middelen heeft, en er sprake is van een normale onderhandeling, zonder toe- en uittredingsdrempels, is dat een prima uitgangspunt. Zodra echter door één van de genoemde factoren het principe wordt verstoord, noemen we dat “marktimperfecties” of “marktfalen”. We hebben dan een hersteloperatie nodig om ervoor te zorgen dat de markt haar werk zal doen. Er wordt in dat geloof veel waarde gehecht aan de “ijzeren hand”, die ervoor zal zorgen dat de markt in evenwicht blijft en iedereen krijgt wat hem toekomt.

Hier schuilt probleem één van het vrije marktdenken, want de vrije markt ontstaat spontaan omdat mensen in onderhandeling zijn en transacties doen. Zodra daar een kunstmatige actie voor nodig is, werd de vrije markt klaarblijkelijk in een voorgaand stadium al verstoord en wellicht is daar een goede reden voor geweest. Zoals bijvoorbeeld het zeker stellen van noodzakelijke voorzieningen als zorg, openbaar vervoer, energie en veiligheid. Daarmee is in het verleden al bewezen dat het “ijzeren hand” principe, de zorg van de vrije markt, niet volledig opgaat. Wie derhalve nu propageert dat deze marktwerking een probleem zal oplossen, vergeet het probleem dat werd opgelost door de marktwerking te beperken en doet daarmee eigenlijk willens en wetens een stapje terug. Het marktdenken valt daarom niet onder de noemer vooruitgang, maar meer te duiden als een neoliberale vorm van vasthouden aan oude principes.

De vrije markt belooft de laagste prijzen voor de consument en daarmee impliciet een maatschappelijke kostenbesparing. Dit werd helaas nog niet aangetoond en is zelfs betwistbaar. Zorg is aangetoond niet goedkoper geworden, net zo min als de post, openbaar vervoer en de energie. Als het dan echt te doen is om de consument, zoals de heer Canoy in dit artikel beweert, moeten we misschien ook echt iets anders gaan doen in de plaats van nadenken over hoe mooi het zou kunnen zijn, als de markt goed zou functioneren. Het is een opportunistisch construct, dat ooit, in een ideale situatie heeft gewerkt, maar in de huidige complexiteit van de samenleving niet meer past. Wie met droge ogen durft te beweren dat het efficiënter is om drie concurrerende postbedrijven te exploiteren, waardoor we nu in plaats van één, drie postbodes aan de deur krijgen, heeft het hoofdstuk over efficiëntie nog niet helemaal door. Natuurlijk is de bezorging nu goedkoper, omdat deze drie mensen gezamenlijk minder verdienen dan de eerdere postbode alleen deed, maar dat is een voordeel van voorbijgaande aard.

De lezer zou nu kunnen gaan denken dat ik fel gekant ben tegen marktwerking, maar integendeel ben ik een voorstander van echte vrije marktwerking. Het moet alleen niet worden toegepast op sectoren waar we in het verleden al van hebben ontdekt dat die niet bij de vrije markt passen. Want dan krijg je gekunstelde constructies die slechts op zoek zijn naar hun eigen bestaansrecht. Dat heeft niets te maken met gezond ondernemerschap of vooruitgang maar alleen met het zoeken naar oplossingen voor een niet bestaand probleem. De veronderstelling dat de genoemde sectoren te duur zouden zijn, dat is pas luchtfietsen!

Waar de werkgevers zich in het overnamedebat beroepen op mondiaal denken en dit debat wegzetten als patriottistisch sentiment, beroepen dezelfde partijen zich op eenzelfde nationaal sentiment als het gaat om de beloning voor topbestuurders. Het verschil zou zich bevinden in de plaatsing van het hoofdkantoor van de
ondernemingen. Het aantrekken van toptalent zou te moeilijk worden, waardoor de hoofdkantoren zich moeten verplaatsen. Dat heeft natuurlijk niets te maken met het eigendom, want dat is een globale markt. Kennelijk zien deze mensen een verschil tussen de markt voor ondernemingen en de markt voor topbestuurders.

Natuurlijk wordt de politieke kleur ook aangehaald, alsof behoorlijk bestuur alleen vertegenwoordigd kan worden door socialisten. Hoe de marktdenkers zichzelf hier te kijk zetten hebben ze zelf niet eens in de gaten. Het is zo’n vreselijk logisch gevolg van het fenomeen “follow the money”, dat het niet eens bij de mensen opkomt dat er bij verschillende issues dezelfde argumenten worden gebruikt om een ander doel na te streven. Het uiteindelijke doel is een marktsysteem waarin geen overheid meer voorkomt, dat mag duidelijk zijn. In zo’n systeem kunnen de hoofdrolspelers zelf bepalen wat goed is en wie voor hen waardevol is, de rest blijft achter en kijkt ernaar. “De markt heeft het zo gewild”, wordt er dan gezegd, alsof de markt de allesomvattende alleenheerschappij zou moeten vertegenwoordigen.

Wat deze denkers vergeten is dat er een einde is aan het éénheidsdenken. Dit systeem, dat door deze mensen tot op de draad wordt verdedigd, kent een zelfvernietigend karakter. De gevolgen daarvan zijn al zichtbaar, maar kunnen tot op heden met veel kracht nog steeds worden onderdrukt. Die onderdrukking bestaat hieruit, dat tegengestelde geluiden stelselmatig niet worden gehoord. De geloofwaardigheid van die personen wordt direct onderuitgehaald, ofwel door het gebrek aan status of positie ofwel door de personen te verbinden met eigenbelang. Beide fenomenen zijn een direct gevolg van het heersende marktsysteem waarin alleen hooggeplaatste elite het voor het zeggen heeft, zonder daarbij een eigenbelang te vertegenwoordigen. Welnu, het marktsysteem heeft een eigenbelang en dat is zichzelf in stand houden, wat de prijs daarvoor ook mag zijn.

Wie gelooft dat dit goed is voor de hele economie, inclusief alle hongerlijdende bevolkingsgroepen elders op de wereld, doet eraan mee. Wie inziet dat ons marktsysteem vooral ons dient en niet de achtergestelden, durft eraan te twijfelen. Wie gelooft dat ons land is gebaat bij een mondiale markt, gelooft dat wij sterk
genoeg zijn om de mondiale marktkrachten te kunnen overwinnen. Wie gelooft dat nationale grenzen van belang zijn, gelooft dat de bedreigingen groter zijn dan de kansen. Wie gelooft dat de beste ideeën voor besturing alleen uit de top kunnen komen, gelooft in managementmodellen. Wie gelooft dat de mensen uiteindelijk de organisatie maken, gelooft in sociale verbanden.

Éénheidsdenken is armoedig denken. Het beperkt zichzelf tot het nastreven van dat wat bekend is en ondermijnt iedere vorm van vernieuwing. De managementliteratuur van de afgelopen tijd heeft, hoewel er uitzonderingen zijn, zich vooral bediend van dit éénheidsdenken. Efficiency modellen, marktsystemen, marketing tools, vormgeving en communicatie voeren de lijst aan. De zogenaamde best practices worden keer op keer herhaald, en bij gebleken falen extra kracht bijgezet omdat het niet zo kan zijn dat de best practice niet deugt. Het gevolg is een opeenstapeling van meer van hetzelfde, waardoor we nu bijvoorbeeld een discussie voeren over een “marktmeester” en vreselijk bang zijn voor “andere” invloeden en manieren van denken zoals bijvoorbeeld de Islam. Niet voor niets roepen er velen dat “ze zich moeten aanpassen”.

Corporate identity, wordt een steeds belangrijker issue. Dat gaat over wie je bent als bedrijf en wat je vertegenwoordigt. Dat gaat niet meer alleen over producten, maar impliceert ook de armoede die je indirect veroorzaakt door zelf flink te consumeren met bijvoorbeeld de beloning van je bestuurders en aandeelhouders. Hetzelfde geldt voor de afval die je produceert, het welzijn van werknemers, de grondstoffen die je verbruikt en het sociale klimaat dat je maakt vanwege het zakelijke belang.

In deze tijd van informatisering, wordt die informatie sneller zichtbaar en zijn de mensen in staat om zich op nieuwe manieren te informeren over bedrijven. Wat vroeger onzichtbaar bleef, is nu door een publicatie op een weblog ineens wereldnieuws. Dat is een compleet nieuwe machtspositie, de positie van de mensen, die de producten zouden moeten willen consumeren, als het tenminste van een “goed” bedrijf komt.

Zolang er nog mensen zijn die omkomen van de honger, gaat de stelling dat ruim 20 miljoen voor Rijkman Groenink redelijk is omdat de markt het zo heeft gewild, er bij mij echt niet in. Het is maar hoe mondiaal je het bekijkt.

Gelukkig zal de markt dit probleem oplossen, want tegenwoordig moet je naast een goede balans ook een goed verhaal hebben en niet alleen omdat de aandeelhouders dat willen. De mensen en daarmee bedrijven die te veel sturen op het eigen belang, komen automatisch in de knel met het “goede” verhaal. Hun resultaten zullen afnemen, omdat het verhaal door de omgeving niet wordt gewaardeerd en de aandeelhouders laten ze in de steek omdat de resultaten achterblijven.

Natuurlijke selectie is en blijft ijzersterk.