het zuurste hiervan is, dat deze mensen veelal de grootste aanhangers zijn van de vrije markt, maar op het moment dat die markt zijn werk gaat doen een uitweg vinden, waardoor ze ongeschonden uit de strijd kunnen vertrekken. In vergelijking met de gewone man, die zijn hypotheek niet meer kan betalen of zijn spaarcenten kwijtraakt, is dat erg wrang.

Het onder curatele gestelde DSB werd verdacht van ongehoorde praktijken in de zin van koppelverkoop en koopsompolissen. Nu zitten er aan zo’n verhaal altijd meer kanten, maar waar rook is,….. Bovendien heeft ze niet zo heel erg braaf op haar eigen kaspositie gelet. Waarschijnlijk heeft het “hefboomeffect“, of met een duur woord de “leverage”, een ronduit onverantwoordelijke ratio gekend, wat simpelweg betekent dat er van iedere uitgeleende euro maar een heel klein deel van DSB zelf was. Als ondernemer zou je zeggen dat er wel wat weinig spek op de botten zat. Dat geeft te denken, vooral omdat de bank een instelling zou moeten zijn waar je veilig je spaarcenten in bewaring kunt geven. Toezicht daarop wordt gehouden door DNB, wat ook haar in een vervelend daglicht stelt. Hoezo, zo veilig als de Nederlandsche bank?

Nu wordt er gesteld dat het niet aan de kredietcrisis te wijten zou zijn, maar aan een vertrouwenscrisis. De verhalen zingen al rond dat het niet zo had hoeven zijn als… En natuurlijk dat het niet aan de bestuurders heeft gelegen. Alsof de oorzaak van de betalingsproblemen ligt in een roddelpraatje, niet berust op enige werkelijkheid, dat men maar beter niet had kunnen houden….. 

Ik durf te stellen dat het geen vertrouwenscrisis, nog een roddelpraatje of emotioneel kuddegedrag is. Het zijn gewoon de klanten, die met hun voeten spreken, zoals dat in een vrije markt gebeurt. Niets crisis, maar marktwerking. “Indien u niet verstandig met mijn geld omgaat en onverantwoorde risico’s neemt, haal ik het weer op”. Als u dan een echte neoliberale marktfundamentalist wilt zijn, wees dan ook nu groot en sterk, accepteer uw verlies, betaal netjes uw schulden af en neem uw verantwoordelijkheid, zoals andere mensen dat ook (moeten) doen.

Let wel, ik ben absoluut niet tegen marktwerking, maar het is net als met alle andere dingen, als je er “te veel” voor zet, wordt het dodelijk. We zien het aan de Amerikanen, die op dit moment zelf twijfelen (en daar voldoende aanleiding toe hebben) of hun marktmodel niet helemaal het juiste is. Wanneer dringt het bij ons door, dat we niet op deze (Amerikaanse) voet verder kunnen?? Natuurlijk zijn financieel experts prima in staat om zelf te bedenken hoe de beste rendementen kunnen worden gehaald, tegen een aanvaardbaar risico. Maar blijkbaar wordt de grens van aanvaardbaar in de loop van de tijd opgerekt en er is niemand die dat kan voorkomen.

Het probleem met toezicht is altijd de vraag wie er toezicht houdt op de toezichthouder. Aan het einde van de keten is geen toezichthouder meer. Daar staan wij als klanten, en het enige wat wij kunnen is met de voeten spreken en iemand opzoeken waar we wel op kunnen rekenen. Kritieke succes actoren?

Ik heb de postbezorging al eens eerder aangehaald om de nadelen van marktwerking te benadrukken, dus het navolgende verhaal zou u bekend over kunnen komen. Maargoed, alles voor het goede doel, toch?

Vroeger hadden we een postbezorger. Hij kende zijn wijk en de mensen die er woonden. Dat was handig, want als iemand, per ongeluk, het adres niet helemaal juist had, wist de postbode er nog wel raad mee. In het ergste geval, vroeg hij aan een bewoner of hij wist waar de betreffende envelop heen moest en zo kwamen we er wel uit. Ik heb het zelfs meegemaakt dat een ansicht kaart, met enkel “De Greef, Nijkerkerveen” erop, gewoon werd bezorgd.

Nu doen we het efficiënter. We hebben marktwerking geïntroduceerd en dat betekent dat de post goedkoper wordt. Nou ja, voor de consument niet, want die betaalt nog steeds 44cent per postzegel, maar voor bedrijven wel.

Het betekent simpelweg dat de hiervoor genoemde postbode is vervangen voor drie verschillende mensen, met verschillende werkgevers. Zij lopen of fietsen achter elkaar aan en kosten gezamenlijk minder dan de ene postbode van vroeger, want anders gaat de marktwerkingsfilosofie niet op. Met andere woorden; we hebben een kwalitatief goede postbode ingeruild voor drie goedkopere krachten. Dit alles, alleen maar omdat we geloven dat concurrentie noodzakelijk is om een marktconforme prijs af te dwingen.

De postbodes weten nu niet meer wie of wat er in een wijk gehuisvest is. Dat kan ook bijna niet, want wie kan er onder de voorwaarden van een uitgeknepen arbeidsovereenkomst de moed opbrengen om zich te interesseren voor wat hij doet?  Hij of zij voert een nauwkeurig omschreven taak, tegen betaling uit. Niet meer en niet minder. Precies zoals het in het bedrijfskundeboekje staat.

Dat laatste is goed te merken. De laatste tijd worden steeds meer brieven en pakketten verkeerd bezorgd. Het heeft ook geen zin om de bezorgers aan te spreken, want het zijn er minstens drie, hun interesse is gedaald naar nul en de kans is groot dat er volgende week weer drie andere lopen. Ik heb nu bakjes voor de buren staan, waarin ik zelf de post hersorteer en ongeveer twee keer in de week een rondje loop om de post bij de juiste mensen af te leveren. Zo draagt deze marktwerking toch weer bij aan de sociale samenhang, tenminste in onze wijk.

Dat zei prof. Arnold Heertje vandaag in het AD. Auteurs zoals Keynes (De algemene theorie over werkgelegenheid, rente en geld), Shumpeter (verschrikkelijke vereenvoudiging en creatieve destructie) en Stuart Mill (causaliteit en het grootste geluksprincipe) verdwijnen naar de achtergrond in het lesprogramma, omdat wij onze scholieren liever iets bijbrengen over schaarste, markt en ruil. Aangevoerd door stevig verankerde posities, zoals het Centraal Planbureau, wordt het zo goed als zeker doorgevoerd in de lesprogramma’s, waardoor de variatie, die nodig is om zelf een oordeel te kunnen vellen, bij scholieren verdwijnt.

Dit is tekenend voor de ontwikkeling waar we nu met z’n allen middenin zitten. Er is sprake van een politieke selectie, die op vele  fronten wordt ondersteund en doorgevoerd. Geluiden die de strategie niet onderbouwen, zoals in dit geval lesmaterialen, worden weggeorganiseerd door zittende regenten. Die techniek is ouder dan de weg naar Rome, want ook Socrates werd ter dood veroordeeld, omdat hij zijn leerlingen kritisch leerde denken, en dit lijkt sterk op hetzelfde fenomeen.

Adam Smith gaat door voor de grondlegger van het liberalisme. Hij was van mening dat het nastreven van het eigen individuele belang in het grootste maatschappelijk belang zou resulteren; De vrije markt, die wordt gereguleerd door de onzichtbare hand.  Ik denk dat de huidige kredietcrisis, waarin banken slechts kunnen overleven omdat ze zijn aangesloten op een overheidsinfuus, aantoont dat die vrije markt het niet altijd kan oplossen, laat staan regeren. Er valt dus wel degelijk iets op af te dingen.

Het geloof in de marktwerking, dat wij sinds de jaren 90 stelselmatig aan het uitbouwen zijn, leidt ertoe dat wij nu, zodra ergens het predicaat “te duur” op geplakt wordt, marktwerking aandragen als oplossing voor het probleem. Kijk naar de zorg, het openbaar vervoer en de nutsbedrijven en u ziet het proces zich voltrekken. Er zijn wel mensen die tegensputteren, maar die vormen een steeds kleinere minderheid, want we onderwijzen het op scholen als dé oplossing, zodat de meerderheid vanzelf groeit.

Zo ziet u hoe een idee over hoe de wereld georganiseerd zou moeten zijn, zich verankert in de samenleving. Het gaat rondzingen en versterkt zichzelf. Gelukkig weten we vanuit de natuur, dat een proces dat zichzelf alleen versterkt  zonder in balans te komen, zichzelf ook vernietigt (crisis?). Ik durf niet te zeggen waar het zal eindigen, maar ik weet wel dat er meer op aarde is, dan Marktwerking.

Ik zal me daarom niet beperken in dit artikel met het voor de zoveelste keer onderuithalen van het geloof waar de marktwerking filosofie op is gebaseerd. Daarbij benoem ik het marktdenken bewust als een geloof, omdat het net zozeer uit de onderbuik komt als de andere vormen van denken. Wellicht huist er bij de marktdenkers ook een vorm van gevoel.

Het begon ooit met het simpele vraag en aanbod principe, dat de markt definieert. Zolang dat niet door vele omgevingsfactoren wordt verstoord, iedereen gelijke informatie en middelen heeft, en er sprake is van een normale onderhandeling, zonder toe- en uittredingsdrempels, is dat een prima uitgangspunt. Zodra echter door één van de genoemde factoren het principe wordt verstoord, noemen we dat “marktimperfecties” of “marktfalen”. We hebben dan een hersteloperatie nodig om ervoor te zorgen dat de markt haar werk zal doen. Er wordt in dat geloof veel waarde gehecht aan de “ijzeren hand”, die ervoor zal zorgen dat de markt in evenwicht blijft en iedereen krijgt wat hem toekomt.

Hier schuilt probleem één van het vrije marktdenken, want de vrije markt ontstaat spontaan omdat mensen in onderhandeling zijn en transacties doen. Zodra daar een kunstmatige actie voor nodig is, werd de vrije markt klaarblijkelijk in een voorgaand stadium al verstoord en wellicht is daar een goede reden voor geweest. Zoals bijvoorbeeld het zeker stellen van noodzakelijke voorzieningen als zorg, openbaar vervoer, energie en veiligheid. Daarmee is in het verleden al bewezen dat het “ijzeren hand” principe, de zorg van de vrije markt, niet volledig opgaat. Wie derhalve nu propageert dat deze marktwerking een probleem zal oplossen, vergeet het probleem dat werd opgelost door de marktwerking te beperken en doet daarmee eigenlijk willens en wetens een stapje terug. Het marktdenken valt daarom niet onder de noemer vooruitgang, maar meer te duiden als een neoliberale vorm van vasthouden aan oude principes.

De vrije markt belooft de laagste prijzen voor de consument en daarmee impliciet een maatschappelijke kostenbesparing. Dit werd helaas nog niet aangetoond en is zelfs betwistbaar. Zorg is aangetoond niet goedkoper geworden, net zo min als de post, openbaar vervoer en de energie. Als het dan echt te doen is om de consument, zoals de heer Canoy in dit artikel beweert, moeten we misschien ook echt iets anders gaan doen in de plaats van nadenken over hoe mooi het zou kunnen zijn, als de markt goed zou functioneren. Het is een opportunistisch construct, dat ooit, in een ideale situatie heeft gewerkt, maar in de huidige complexiteit van de samenleving niet meer past. Wie met droge ogen durft te beweren dat het efficiënter is om drie concurrerende postbedrijven te exploiteren, waardoor we nu in plaats van één, drie postbodes aan de deur krijgen, heeft het hoofdstuk over efficiëntie nog niet helemaal door. Natuurlijk is de bezorging nu goedkoper, omdat deze drie mensen gezamenlijk minder verdienen dan de eerdere postbode alleen deed, maar dat is een voordeel van voorbijgaande aard.

De lezer zou nu kunnen gaan denken dat ik fel gekant ben tegen marktwerking, maar integendeel ben ik een voorstander van echte vrije marktwerking. Het moet alleen niet worden toegepast op sectoren waar we in het verleden al van hebben ontdekt dat die niet bij de vrije markt passen. Want dan krijg je gekunstelde constructies die slechts op zoek zijn naar hun eigen bestaansrecht. Dat heeft niets te maken met gezond ondernemerschap of vooruitgang maar alleen met het zoeken naar oplossingen voor een niet bestaand probleem. De veronderstelling dat de genoemde sectoren te duur zouden zijn, dat is pas luchtfietsen!

Internet en mobiel, de combinatie van de toekomst. Als je er niet bijzit, dan sta je buitenspel. Dat is zo ongeveer de gedachte geweest voor de overheid en de telecommers, die een mooi spel van virtueel geld hebben opgetuigd. De investeringsbedragen moeten in verhouding staan tot de toekomstige winsten die er te behalen vallen (dcf methode), maar die zijn voor iedereen onbekend. Door het karakter van het veilen, werd ingespeeld op de angst om buitengesloten te worden en de winst gemaximaliseerd voor de verkopende partij. Onze eigen KPN heeft maarliefst 711 mln euro neergeteld voor haar vergunning en dan moest zij nog beginnen met de investeringen in het netwerk.

Het internet is volop in ontwikkeling en het gebruik ervan neemt toe. Dat is evident. Maar niemand weet nog waar het internet naartoe gaat. De mogelijkheden lijken onbegrensd, maar er is nog lang geen sprake van een stabilisatie, die erop zou kunnen duiden dat het net een volwassen stadium heeft bereikt. Het Worldonline debakel heeft net deze week een afrekening gekend. Ook dat was een investeringsvoorstel op basis van veronderstelde winsten, die mogelijk zouden kunnen worden gemaakt door een bestand met abonnees. Nu weten we beter, maar toch overwint iedere keer weer de angst om buiten spel te worden gezet.

Mobiel internet is een vervolgstap op internet. Het zou best kunnen dat het de toekomst wordt, want waarom zou je aangesloten blijven via een draadje als het ook draadloos kan, maar dat is nog helemaal niet zeker. Zelf heb ik als regelmatig internetgebruiker nog steeds niet de behoefte om altijd aangesloten te zijn. De beperking van een vaste aansluiting is voor mij dus niet van dien aard dat ik een redelijke maandelijkse investering wil doen om bijvoorbeeld deze weblog bij te werken. Dat kan prima op die momenten dat ik wel aangesloten ben.

Nieuwe technologie, zoals UMTS, introduceert nieuwe kansen. Het kan alleen verkeren dat de kansen vooraf te hoog worden ingeschat, of zelfs niet worden gezien. Wie had er ooit het overweldigende gebruik van SMS berichten verwacht? Technologie krijgt pas betekenis in haar toepassing, niet in de bedachte mogelijkheden. Consumenten baseren daardoor hun aankoopbeslissing op de toepassing van technologie in hun eigen omgeving. Als de geïntroduceerde technologie een te grote verandering betekent, een stap te ver gaat, geen rekening houdt met gelijdelijke ontwikkeling of haar eigen noodzakelijkheid niet kan legitimeren, wordt het in met een aan zekerheid grenzende waarschijnlijkheid niet afgenomen. Het is niet de technologie zelf die waarde vertegenwoordigt, maar het gebruik ervan.

De verwachtingen waren hoog gespannen. Met de nieuwe “smartphones” zou de mensheid continu aangesloten kunnen zijn. Het is helaas niet zo gelopen als iedereen gedacht had en de klanten van de telecommers laten zich maar mondjesmaat aansluiten op UMTS. Van een rendabele investering is geen enkele sprake en de wissel die werd getrokken op de toekomst blijkt tot nu toe onterecht te zijn.

Het verhaal was goed, de uitwerking ook, maar het resultaat nihil.

Kort samengevat schrijft Mathijs, dat er in deze markten een Marktmeester opereert, die met zijn bureaucratische beleid de echte marktwerking verstoort. De voorgestelde oplossing luidt dan ook dat men deze bureaucraat maar beter naar huis kan sturen, om zo de weg vrij te maken voor marktwerking. Ik heb het originele artikel uit FEM business voor de zekerheid bijgevoegd.

Mathijs blijft dus een voorstander van marktwerking om een probleem op te lossen, maar welk probleem lost hij op? Zijn het de bizarre aansluitingen in het ov? Zijn het de alsmaar stijgende kosten van de zorg? Heeft het te maken met het fileprobleem of de daaraan verbonden milieuschade door auto’s? Het antwoord daarop blijft hij schuldig, maar ik vermoed dat het in die hoek gezocht moet worden, want anders zou het artikel alleen maar een anti bureaucraat, cq pro marktwerking betoog zijn.

De voorgestelde oplossing, de bureaucraat, marktmeester elimineren, geeft eveneens te denken. Deze positie zit verankerd in een samenleving, waar wellicht best wel iets op aan te merken valt, maar die op zich wel functioneert. Het elimineren van een positie in die samenleving zou gevolgen kunnen hebben die op voorhand niet zijn te overzien. Als dat moet plaatsvinden om te bewijzen dat “de markt” de oplossing is voor het veronderstelde probleem, dan vrees ik voor de olifant in de porseleinkast. Natuurlijk moet er in het kader van een vrije markt een keuzevrijheid zijn voor “de beste” aanbieder, maar hoe zou dit in de praktijk kunnen worden vormgegeven? Ik heb nog geen modellen gezien die aangeven hoe dat zou kunnen in zorg of ov.

Ook de marktmeester is ontstaan binnen onze samenleving. Het is een proces van vele jaren, dat ertoe geleid heeft dat dit systeem zo ontstaan is. De overheid heeft zichzelf de taak toebedeeld om te denken voor de mensen en de mensen vonden dat een prima oplossing, er werd namelijk voor ze gezorgd en gedacht. Deze ontwikkeling gaat nog steeds door en wordt juist in de hand gewerkt door mensen die denken dat ze “de” oplossing hebben voor de problemen van een samenleving. Marktwerking is zo’n oplossing. Het is geen heilige graal, die ons alle goeds gaat brengen. Nee, het is een economische gedachte, die net zo geldig is als alle andere op papier ideale omstandigheden.

De gedachte aan marktwerking leidt de aandacht af van het werkelijke probleem dat opgelost zou moeten worden. Het maakt de materie alleen maar complexer en minder te overzien. De vraag: “Waar gaat dit over?” zou uitkomst kunnen bieden.

Dus, Nee, ik ben niet tegen marktwerking, maar marktwerking toegepast in een omgeving waar het niet past, is niet de oplossing.

origineel artikel:

Door Mathijs Bouman, econoom en publicist, geplaatst in FEM Business van 14 april 2007.

Bureaucratisering

Niet de markt is de schuld van de ellende in de zorg en het openbaar vervoer, maar de bureaucraat.  

Van alle gratis diensten die Google biedt, zijn de ‘alerts’ misschien wel de mooiste. Je typt een zoekterm en je emailadres, en Google stuurt iedere dag een mailtje met de laatste nieuwsberichten over het gewenste onderwerp. Op de hoogte blijven was nog nooit zo eenvoudig. Bijkomend voordeel is dat je alleen maarje teen in deze constante stroom aan nieuwsberichten hoeft te steken, om de temperatuur van het maatschappelijk debat vast te kunnen stellen.
Begin dit jaar voegde ik de zoekterm ‘marktwerking’ aan mijn alert-lijstje toe. Drie maanden later is mijn teen bijna af- gevroren — zo ijzig waren de nieuwsberichten. Van de 46 nieuwsberichten die ik ontving, waren er slechts 10 enigszins positief over marktwerking. (Eén daarvan had ik zelf geschreven, dus die telt eigenlijk niet mee.) Maar liefst 29 berichten waren negatief — vaak zeer negatief. Zeven waren neutraal.
In de meeste gevallen ging het om aanklachten tegen marktwerking in de zorg en het openbaar vervoer. ‘Bijna 78 procent van de Nederlanders wil minder marktwerking in de zorg’, bleek uit een enquête. ‘Zestig procent van de verpleegkundigen in de thuiszorg vindt dat hun werk door marktwerking in de knel komt’, meldde een ander onderzoek ‘Roep marktwerking in de zorg een halt toe!’, eiste Eelco Damen, ‘zorgmanager van het jaar’, in Trouw. Het Reformatorisch Dagblad schreef: ‘De belangen van reizigers zijn niet gediend met markt- werking binnen het openbaar vervoer En de FNV stuurde een persbericht rond met de alarmerende mededeling: ‘Markt- werking en concurrentie zijn funest voor de veiligheid op het Nederlandse spoor.
Het is duidelijk: marktwerking is de nieuwe duivel. Wat er ook mis gaat in Nederland: de markt heeft het altijd gedaan. Een bizarre situatie. Want vrijwel alle klachten komen juist door gebrek aan marktwerking.

Markt werking krijgt van alles de schuld, terwijl de klachten juist te wijten zijn aan het gebrek eraan.

De meest basale eis die je aan marktwerking mag stellen, is dat er een markt is die werkt. Dat betekent: de klant kan besluiten naar een andere aanbieder over te stappen als hem iets niet bevalt. De lakmoesproef van elke marktwerkingsoperatie is daarom: kan de klant kiezen? Zo nee, dan is er geen marktwerking. Voor zowel openbaar vervoer als de zorg geldt: de klant kan niet kiezen. De NS heeft een monopolie op het spoor, de busbedrijven zijn de enige aanbieders in de regio, de thuiszorgorganisatie wordt aangewezen door de gemeente en ziekenhuizen onderhandelen in de eerste plaats met de verzekeraars. De klant staat er bij en kijkt er naar. Geen markt- werking, dus.
Bureaucratisering zou een betere benaming zijn. Want als de klant niet mag kiezen is er altijd ergens een bureaucraat die dat voor hem doet. Om die te vinden hoef je alleen maar het papierspoor te volgen. Dat leidt meestal naar een enorm kantoorgebouw. Daar zit de bureaucraat. Hij speelt voor marktmeester. Via aanvraagformulieren, indicatiesystemen, urencalculaties en andere bureaucratische rompslomp probeert hij de markt na te bootsten.
Zo’n bureaucraat is de provinciale bestuurder die een busbedrijf uitkiest. Hij schrijft een tender uit, waarin hij tot achter de komma vertelt welke dienst ‘de klant wil: Het is de wethouder die een thuiszorginstelling uitkiest en rapportages wil over wat iedere verpleegster elk kwartier uitvoert. Het is de zorgverzekeraar die met iedere huisarts een apart contract afsluit en ze zo met kilo’s papierwerk opzadelt. Die bureaucraat is de werkelijke oorzaak van alle ellende. Snijd hem uit het systeem, laat de klant zelf kiezen, en de markt zal echt gaan werken.
Ik heb de zoekterm ‘bureaucratisering’ aan mijn Google-lijstje toegevoegd. Resultaat tot nu toe: nul berichten. We wachten af_,,.

PS: Ik heb de term ‘bureaucratisering’ aan mijn zoekwoorden toegevoegd…….

Als ik het goed gelezen heb zijn met name de heren Bos en Wijffels voor een tussenvorm. Een eigen rechtspersoon, met eigen regels die ervoor zorg kunnen dragen dat de marktwerking zijn doorgang kan vinden, maar dat er geen… Ja wat eigenlijk?

In deze tijd staan de (financiële) kranten en tijdschriften vol met ontwikkelingen in de markt. ABN-AMRO worstelt met splitsingsvoorstellen, Stork ligt onder vuur en PCM is uitgehold. Het schijnt te maken te hebben met de zogenaamde activistische aandeelhouders, die op korte termijn de resultaten wensen te verbeteren en derhalve de niet interessante delen afstoten. Zo blijft een gezond bedrijf over, dat op de beurs een goed rendement oplevert. Dit is mogelijk omdat bij vennootschappen de hoogste macht ligt bij de algemene vergadering van aandeelhouders.

De vennootschap is de ideale vorm voor marktwerking. Het systeem zorgt ervoor dat winstgevende activiteiten behouden blijven en niet winstgevende afsterven. De markt doet haar werk vanzelf. Maar of dit een vorm is die past bij de zorg, daar ben ik nog niet helemaal gerust op.

Zorg is iets waar je als nietsvermoedende gebruiker op moet kunnen rekenen, tenminste als je dat zo met elkaar afgesproken hebt. Het woord “zorg” draagt ook iets in zich dat de betekenis zou kunnen hebben van voor elkaar zorgen. Het hele zorgstelsel is een produkt van een samenleving die in de loop der jaren de zorg voor elkaar heeft georganiseerd. Er heeft een verschuiving plaatsgevonden van individuele zorg voor elkaar, naar georganiseerde zorg. Daarmee zijn een hoop mensen van hun zorgplicht ontslagen, want daar zijn de zorginstellingen voor in de plaats gekomen. Er is ook een scheiding ontstaan tussen mensen die zorgen (werken in de zorg) en andere mensen. Die scheiding zorgt ervoor dat we nu kunnen nadenken over de zorg alsof het een produkt is, waarvoor een markt is. Nu zijn we toegekomen aan de stap om echte winsten te gaan produceren met de zorg. Dat wat van oorsprong een inspanning(sverplichting) was voor een samenleving, moet een bron van inkomsten worden. In een stichting kan dat niet, want de stichting mag geen winstdoel voor ogen hebben.

De vraag naar de bv, stichting of speciale vorm komt direct voort uit het vraagstuk of de marktwerking in de zorg de juiste ontwikkeling is. Het antwoord op die vraag hangt af van de doelen die je wilt bereiken met de “zorg”. Indien winst het criterium is, moet je gaan voor de bv, indien zekerheid van zorg het criterium is, moet je gaan voor de stichting en als je de zaak onder controle wenst te houden, met een soort beheerste marktwerking, is wellicht een tussenvorm de oplossing.

De ontwikkelingen zijn volop gaande en ik vraag me af of de consequenties van deze ontwikkelingen wel duidelijk zijn voor de belanghebbenden. Als het zo doorgaat wordt de mantelzorg de enige zorg waar we nog met enige zekerheid op kunnen vertrouwen, want als de aandeelhouders de winst niet zien wordt de zorg bv gesplitst.

Ik hoop maar dat het goed afloopt.

De belofte van marktwerking

Marktwerking belooft door de invoering van vrije concurrentie minstens vier dingen. De eerste belofte is dat aanbieders zich genoodzaakt zien om efficiënter te gaan werken. Een verbetering van de efficiëntie belooft een verbetering van de kwaliteit van het geleverde product en een verlaging van de kostprijs. Vrije concurrentie belooft tevens een evenredige kans en vrije keuze voor aanbieders om deel te nemen aan de markt. Tot slot impliceert een gezonde markt een economische groei waar iedereen, dus ook de afnemer, baat bij heeft.

De oplossing van marktwerking

Uitgaande van de bovengenoemde voordelen lijkt de invoering van marktwerking oplossingen te bieden voor vele problemen. Als de kwaliteit of efficiëntie in een markt, bijvoorbeeld de gezondheidszorg, te laag is, kan vrije concurrentie uitkomst bieden. Want, onder de druk van concurrentie moeten aanbieders beter presteren. Zo is een vrije markt voor energie de oplossing voor de blijvend stijgende energiekosten, omdat aanbieders genoodzaakt worden hun interne processen te verbeteren onder de druk van concurrentie. Het openbaar vervoer, dat voor de aantrekkelijkheid om ervan gebruik te maken, te duur is, kan door de invoering van marktwerking aanzienlijk verbeterd worden. De goedkoopste aanbieder krijgt het tracé. Zelfs voor milieuschade, toegebracht door bedrijven, ontstaan volgens Coase door marktwerking oplossingen, omdat het onderling oplossen van problemen in de onderhandeling minder transactiekosten met zich meebrengt in verhouding tot een centraal gezochte oplossing door bijvoorbeeld een overheid.

De voorwaarden voor marktwerking

De ideale vrije markt bestaat uit een omgeving waarin aanbieders en afnemers beschikken over volledige informatie met betrekking tot prijzen en kwaliteiten. De markt is zodanig transparant dat een afnemer een rationele keuze kan maken op basis van de prijs/kwaliteit verhouding. Aanbieders kunnen hun aanbod vergelijken met dat van de concurrent en het aanbod afstemmen op de vraag en positioneren naast of tegen de concurrent. Er bestaan in deze markt geen toe- of uittredingsbarrières, waardoor er sprake is van vrije mededinging. Aan het verkrijgen van informatie en of het tot stand brengen van een overeenkomst zijn geen transactiekosten verbonden, zodat er een werkelijke vrije keuze bestaat voor de transactie.

De praktijk is weerbarstig

In werkelijkheid blijkt dit niet helemaal zo uit te pakken. Het openbaar vervoer kampt met slecht onderhouden bussen, de energieprijzen blijven stijgen en er is geen sprake van verlaging van de kosten in de zorg. We noemen dit marktfalen. De werking van de markt is niet optimaal en daarom moeten we die verbeteren. Het ideale marktmodel belooft immers dat deze problemen opgelost zullen worden.

Het is niet zo lastig om te bedenken dat de voorwaarden voor marktwerking in de ideale vorm worden geschonden. De reiziger met het openbaar vervoer neemt de bus die bij de halte stopt. De zieke komt, naar ik mag hopen, bij de dienstdoende arts en de energie blijft uit dezelfde kabel of leiding komen. Zaken die niet zo snel zullen veranderen. Het idee voor een marktplaats van openbaar vervoer aanbieders bij de bushalte gaat wat ver en het aanleggen van een concurrerend kabel- en leidingennet voor de energie ook. Eveneens lijkt me een marktplaats voor eerste hulp niet echt wenselijk. Wat dat betreft is de voorwaarde voor vrije toetreding in een markt niet echt houdbaar. Aanbieders zien dit ook en gebruiken deze toetredingsbarrière als strategisch concurrentievoordeel. Het vormt een bestaansrecht voor de NMA, die moet voorkomen dat dit marktfalen te grote proporties aanneemt.
Ook de transparantie laat te wensen over. Het is in de praktijk ondenkbaar om als zorgvragende via het systeem van de zorgverzekeringen een rationele keuze te maken voor een zorgaanbieder. De hoeveelheid te vergelijken informatie brengt zoveel inspanning met zich mee dat het praktisch onhaalbaar wordt om alles te vergelijken. Daarbij wordt het erg lastig om als leek de kwaliteitscriteria voor zorgaanbieders vast te stellen. In een ander voorbeeld is het vrijwel ondenkbaar om een ritje met het openbaar vervoer te vergelijken met een andere aanbieder omdat hij simpelweg op dat tracé niet rijdt.

De nadelen van marktwerking

Het invoeren van concurrentie betekent in veel gevallen het opvoeren van prijsdruk. Dat is gunstig totdat het ideale prijsniveau is bereikt. De onzichtbare hand van marktwerking zorgt ervoor dat de markt zich stabiliseert op dit punt.
Helaas blijkt in de praktijk de onzichtbare hand werkelijk onzichtbaar te zijn. Dat betekent dat prijzen onder het minimum van bestaansrecht kunnen dalen, waardoor aanbieders concessies gaan doen in de kwaliteit. Investeringsbeslissingen worden uitgesteld en gekwalificeerd personeel wordt minder snel aangetrokken of krijgt een minder gunstige beloning. Het omgekeerde gebeurt bij de topsalarissen, waar de markt dwingt tot enorm hoge beloningen, want dat is wat de markt ervoor biedt.
Op deze manier verzorgt marktwerking excuses voor bedrijfsmatige beslissingen die aan het geleverde product schade berokkenen, niets toevoegen of juist kostprijsverhogend werken. Zo produceert het concept van marktwerking schade aan haar eigen beloften. Het hangt er maar vanaf hoe de markt zich ontwikkelt en wie er in staat is om een significante invloed uit te oefenen, of de prijzen stijgen of dalen.

Het effect van marktwerking

Het idee van een vrije markt introduceert een “soll situatie”, zoals de werkelijkheid zou moeten zijn, die nagestreefd moet worden om de voordelen ervan te behalen. Dat die situatie is gebaseerd op een ideale wereld, die in de praktijk zelden of nooit behaald kan worden, blijft veelal onderbelicht. Het resultaat is dat mensen, met alle goede bedoelingen van dien, deze ideale voorstelling van zaken blijven nastreven en daarom altijd vinden dat het beter kan. Paradoxaal genoeg is het juist het gebrek van marktwerking, de onhaalbaarheid, dat het nastreven van marktwerking bevordert.

Is het dan een slecht idee?

Nee, de vrije markt is op zich een goed principe, het heeft ons immers ver gebracht. Echter de werking van het principe wordt meer bepaald door de “ist” situatie, zoals de werkelijkheid wordt aangetroffen, dan door de beloften van de “soll” situatie. Dat wat we op dit moment aantreffen in de werkelijke wereld en de grenzen die we daarin definiëren, bepalen het reëel haalbare effect van de invoering of de verbetering van marktwerking. Het is dus niet zozeer het concept van marktwerking, maar meer de omgeving waarin het concept wordt toegepast of het gewenste resultaat kan worden bereikt.
Het gevaar van het idee van marktwerking schuilt, zoals bij zoveel concepten, in de herhaalde toepassing ervan. Indien de praktijk heeft uitgewezen dat de markt faalt, dan zijn daar veelal aanwijsbare grondslagen voor, zoals bijvoorbeeld een omgeving waarin marktwerking wellicht niet het juiste instrument voor verbetering is. Het blijven nastreven van de ideale markt, de “soll” situatie, houdt dan te weinig rekening met de uitgangspositie, de “ist” situatie, waardoor het gedoemd is te mislukken.

Dit artikel werd ook geplaatst op www.sync.nl

Paradoxaler kan het bijna niet. De vrije markt bestaat niet en daarom hebben we de NMa. Zij is ervoor om te zorgen dat grote spelers niet te groot worden zodat de hele markt oplost in één grote speler. Het simpele feit dat dit nodig is geeft aan dat er aan het idee van de vrije markt ook nogal wat moeilijkheden kleven, die dan weer door de NMa moeten worden opgelost.

Het benadrukken van de voordelen van marktwerking door de NMa wordt in dit daglicht een vrij schaamteloze exercitie. Zij dankt haar bestaansrecht aan de nadelen van marktwerking en weet dat als geen ander. Het wordt hoog tijd dat we dit orgaan onder toezicht gaan stellen, of beter nog, marktwerking gaan introduceren in toezichthouden.